Oud en nieuw bij de Nederlandse Spoorwegen


Origineel geschreven door H. F. Enter
Gepubliceerd in Hobby Bulletin, september 17e jaargang - 1964
Originele titel: Oud en nieuw bij de Nederlandse Spoorwegen

Zoals reeds gezegd, wil ook Hobby Bulletin een bijdrage leveren ter herdenking van het 125-jarig bestaan van onze spoorwegen. In onze onschuld leek het ons een aardige gedachte de oudste vierwagentrein met elektrische aandrijving in ons land te vergelijken met het nieuwste model. Onze NS zou onze NS niet zijn, als ze ons daarbij niet op alle mogelijke manieren behulpzaam wilden zijn. Prachtige tekeningen van het oudste elektrische materieel werden uit stoffige archieven opgediept en trein TT (nieuwste model) leverde eveneens geen moeilijkheden op. Dat onze uitgever een uitstekende tekenkamer heeft, heeft u zonder twijfel al dikwijls gemerkt. Dat daar ook wel eens tekenaars met vacantie willen is even duidelijk en zodoende liepen door allerlei tegenslagen da verschillende plannen in het honderd. Tot een oplossing kon een en ander wel gebracht worden, zij het met enkele concessies.

Afb. 1 - Oud... een motorrijtuig van de ZHESM

Afb. 1 - Oud... een motorrijtuig van de ZHESM

We waren van plan de aanzichten van de treinen te brengen en ook de plattegronden, maar dat kwam er eenvoudig niet uit. De tekenkamer bracht in recordtijd de tekeningen van trein TT op de plank en uw spoorwegredacteur belastte zich in een zwak moment met de ZHESM. Nu ben ik allerminst een tekenaar, al behoorde het tekenen wel

Afb. 2 - ...en nieuw. De kop van de TT (later plan T)

Afb. 2 - ...en nieuw. De kop van de TT (later plan T)

bij mijn opleiding, bovendien stonden mij slechts een snikheet weekend en een 3-tal avonden ter beschikking om de zaak op de plank te krijgen. Daarbij waren de schalen van motor- en aanhangrijtuig verschillend (1:20 en 1:10) en ontbraken van het laatste rijtuig enkele details. Ik hoop echter, dat u de goede bedoeling wilt appreciëren, u kunt verbeterde tekeningen apart krijgen, mits u ons daarvoor de tijd geeft.

En nu onze beide treinen. Allereerst de ZHESM of wel de Zuid-Hollandsche Electrische Spoorweg, welke op 1 oktober 1908 de dienst aanving op de trajecten Rotterdam (Hofplein)-Den Haag/Scheveningen. Merkwaardigerwijze werd een zeer moderne stroomsoort gekozen (zelfs in onze tijd) n.l. éénfaze wisselstroom van 10.000 volt en 25 Hz. In de eigen centrale te Leidschendam werd deze stroom opgewekt. De rijtuigen voor deze nieuwe elektrische lijn waren wel het summum van comfort. Ze waren ruim en luxueus met b.v. een prachtige verlichting met lampen van geslepen glas op de leuningen van de banken. Oorspronkalijk hadden de beide balcons van het motorrijtuig afgesloten wagenvoerders-verblijven. In originele toestand hadden alle rijtuigen op het dak vangbeugels voor naar beneden vallende bovenleidingen (zie ook afb. 1).

Slechts één draaistel bevatte 2 motoren, het andere slechts de luchtcompressor voor de Westinghouserem. De aanhangrijtuigen waren al even fraai. Ze leken zeer veel op de motorrijtuigen waarmede ze tot treinstellen gekoppeld werden. Als u dus een oude motorwagen wilt imiteren, dan zult u aan elke zijde van uw trein een motorwagen moeten laten lopen. Daar tussen twee aanhangrijtuigen. U ziet zo’n compleet treinstel op afb. 3.

Afb. 3 - Een compleet treinstel van de ZHESM. Bestaande uit twee motorwagens en twee aanhangers.

Afb. 3 - Een compleet treinstel van de ZHESM. Bestaande uit twee motorwagens en twee aanhangers.

Het is u waarschijnlijk wel bekend, dat de rijtuigen, door de heer Vellekoop op bldz. 28 en 29 van het juli-nummer beschreven, ook naar de ZHESM zijn gebracht voor dienst op de elektrische lijnen. Aangezien ze lager waren dan de motorwagens, was het rrüooie gezicht van vier gelijke rijtuigen al spoedig een zeldzaamheid.

Ik laat hierbij enkele gegevens over de oorspronkelijke motorwagens volgen:
maximum snelheid 80 km/h
middellijn wielen 1100 mm
radstand 2500 mm
truckstand 12150 mm
totale lengte over de buffers 18560 mm
gewicht rijtuig 51-55 ton
totaal aantal zitplaatsen II kl. 24
totaal aantal zitplaatsen III kl. 49
totaal aantal staanplaatsen II kl. 7
totaal aantal staanplaatsen III kl. 7
Aantal elektromotoren 2.
Aantal pk per motor bij 750 omw/min: 180.
Type motor: wisselstroomseriemotor.
Bouwer: firma J. J. Beynes, Haarlem.
Elektrische uitrusting en elektromotoren: Siemens Schuckertwerke, Berlijn.

hb64-sep-64-82

Afb. 4 - Het Luxueuze interieur van de ZHESM-rijtuigen.

Afb. 4 - Het Luxueuze interieur van de ZHESM-rijtuigen.

De motorwagens zijn ontelbare malen verbouwd, op 1 april 1926 werd de wisselstroomvoorziening gestaakt en de centrale te Leidschendam buiten gebruik gesteld. Dat had allerlei verbouwingen aan de elektrische installatie tot gevolg. Verder werden er bagageruimten ingebouwd, een stuurstand weggebroken, de klassen veranderd, wat niet al.

Maar met dat al bleven het prachtige rijtuigen met excellente rij kwaliteiten en ’n. schitterend interieur (zie afb. 4). Het zal u nog interesseren met hoeveel materieel de gehele dienst werd uitgevoerd. Er waren:

hb64-sep-64-811 motorrijtuigen 2de en 3de klasse
12 motorrijtuigen 3de klasse
9 aanhangrijtuigen 3e klasse -(- later
8 3de klasse rijtuigen van de lijn Haarlem-Zandvoort.

Er zijn natuurlijk heel wat kinderziekten geweest op deze eerste elektrische lijn. Die werden vrij gauw overwonnen en van de ervaringen, die men opdeed, heeft men ten zeerste geprofiteerd bij de latere uitbreidingen van het elektrische net. Het was een groot genoegen met deze prachtige treinen het interessante traject af te leggen, dat vooral in Rotterdam met zijn hoge viaduct door de stad en bij Scheveningen met zijn duinlandschap interessant was. Helaas heeft men indertijd gemeend het gedeelte Scheveningen-Den Haag te moeten elimineren, een feit dat thans onze verkeersdeskundigen zonder twijfel met verbazing moet vervullen en dus is niet het gehele traject meer aanwezig. Ook zijn alle treinstellen nu gesloopt, behalve één exemplaar in het Spoorwegmuseum en wordt de dienst uitgevoerd met het oudste stroomlijnmaterieel dat de NS maar kon vinden. Vergane glorie....

Als tegenhanger van deze prachtige ouderwetse vierwagentrein dan nu de meest moderne vierwagentrein van de huidige NS: de tweede versie van trein TT (trein toekomst).

T.o.v. het prototype, de NS 501 is er nogal wat veranderd. Het interieur in dit proefstel, uiterst zakelijk en „ziekenhuisachtig” uitgevoerd, vond (terecht) geen genade bij het publiek. Het is dan ook wat meer bij de smaak van dat publiek aangepast. De kleine bagageruimte werd vergroot en de klasse-indeling gewijzigd. De koppelingen werden hoger geplaatst om koppelen met ander materiesl (niet-TT) te vermijden. Helaas heeft men deze snelle trein zeer hoog opgebouwd, waardoor deze ongetwijfeld moderne trein op het publiek een antieke indruk maakt. Bovendien kan ik mij niet aan de indruk onttrekken, dat deze topzware bak een ongunstige invloed uitoefent op de rijkwaliteiten.

hb64-sep-64-2hb64-sep-64-1

Enkele overwegingen hebben geleid tot de bouw van deze TT-treinen. De wenselijkheid van korte rijtijden tussen de stations op baanvakken met dichte treinbezetting leidt tot: snelle aanzet en krachtige gelijkmatige remming. De eis van korte stationnementen leidt tot automatisch bediende deuren. Hoge aanzetversnelling en krachtige remming vereisen lichtere bouw. Eenvoudig onderhoud was de vierde eis.

Wat temperament aangaat, heeft dit type treinstel zijn weerga niet. Nog geen 100 seconden zijn nodig om van 0 tot 120 km/h op te trekken, de elektro-pneumatische rem geeft een soepele maar zeer effectieve remming.