De Haarlemmermeer Spoorwegen, deel3


Origineel geschreven door J. J. B. Vellekoop
Gepubliceerd in Hobby Bulletin, augustus 16e jaargang - 1963
Originele titel: Uit het stoomtijdperk der NS; de Haarlemmermeerspoorwegen, deel IV-3

Het locomotiefpark van de Haarlemmermeerlijnen

Overeenkomstig de aard van het bedrijf werden in de loop der jaren voor de personendienst op het Haarlemmermeernet uitsluitend tenderlocomotieven gebezigd. Van ’n stationnair locomotiefpark is sedert 1928 echter nauwelijks sprake geweest, daar verschillende loc. series naar behoefte werden uitgewisseld met die van andere lokaallijnen. Tengevolge van de fusie der afzonderlijke spoorwegmaatschappijen in 1921 verschenen in de loop der jaren ook S.S. en N.C.S. locomotieven in de Haarlemmermeer. (Zulks had ook t.a.v. het rijtuigenpark plaats, zie de op afb. 3 in HB mei afgebeelde lokaaltrein met S.S. lokaal-rijtuig).

Verschillende loc. series zijn aldus in groter of kleiner getale op de Haarlemmermeerspoorweg vertegenwoordigd geweest. Een beschrijving hiervan moge hier volgen.

H.S.M. Loc. serie 1005-1048 (N.S. 7701-7744)

tenderlocomotief HSM_11047 NS_7743 Schwartzkopff Berlin

Afb. 11 - C tenderlocomotief H.S.M. nr. 1047 (serie 1005-1048) Schwartzkopff Berlin 1905/14.

Met dit loc. type werd, zoals reeds in het historische gedeelte vermeld, de exploitatie van de Haarlemmermeerlijnen aangevangen. De reeds bestaande nrs. 1005-1022 (bouwjaar 1905-’09) werden in verband hiermede in 1912 gevolgd door de nrs. 1023-1034, waarna in de jaren 1913-’14 de nrs. 1035-1048 in dienst werden gesteld. Bij het personeel stond deze serie algemeen bekend als de „Haarlemmermeertjes”. Ze waren, zoals afb. 11 weergeeft, van het type met 3 gekoppelde assen en buitenliggende cilinders en waren vervaardigd door Werkspoor (nrs. 1005-1032), Henschel (nrs. 1033-1044) en Schwartzkopff (nrs. 1045-1048).

Het waren krachtige en voor die tijd modern ingerichte locomotiefjes en als een verzwaarde uitvoering te beschouwen van de nrs. 1001-1004, welke dienst deden op de destijds door H.S.M. ge-exploiteerde lijn Haarlem-Zandvoort. In afwijking van de op afb. 11 voorkomende lange schoorsteen zijn de Werkspoormachines destijds met korte schoorsteen in dienst gesteld, welke echter in later jaren is verlengd.

Tot aan de algehele stopzetting van het personenvervoer op de Haarlemmermeerlijnen in 1950 is dit locomotieftype steeds vertegenwoordigd gebleven.

Nadien hebben deze locomotieven nog verdienstelijk werk verricht op de tramlijn Alkmaar-Bergen, tot de opheffing daarvan op 31 augustus 1955.

Op 7 november 1960 is de 1046 (N.S. 7742) als museumstuk teruggekeerd, om sindsdien in ruststand te prijken op het Dorpsplein te Bergen-Binnen.

De onsterfelijke „Bello” als herinnering aan een vervlogen tijdperk.

H.S.M. Loc. serie 1101-1104 (N.S. 7401-7404)

tenderloc HSM_1102 NS_7402 Werkspoor 1920

Afb. 12 - 1B tenderloc. H.S.M. nr. 1102 (serie 1101-1104) Werkspoor 1920.
(Foto: L. Derens)

Reeds enkele jaren na de opening van de Haarlemmermeerlijnen deed zich de behoefte gevoelen aan een sterker locomotieftype. Hoe. wel de 1000’en wel berekend waren voor het vervoer van de meestal uit vier rijtuigen bestaande lokaaltreinen (totaal 60 ton) werd dit treingewicht vaak overschreden door het medene-men van z.g. waterwagens voor het vervoer van geschikt ketelwater naar de loc. depots Hoofddorp en Aalsmeer.

Begin 1921 werden de nieuwe locomotieven nrs. 1101-1104 in dienst gesteld. Het waren 1B machines met binnenliggende cilinders. De middelste as was drijfas. Ze waren afkomstig van Werkspoor en voorzien van de Schmidt oververhitter en Knorr voorwarmer. Zoals afb. 12 laat zien vertoonden deze machines wat vormgeving betreft veel overeenkomst met de H.S.M. sneltrein-locomotieven serie 2100, welke sedert 1914 dienst deden op de lijn Amsterdam-Den Haag-Rotterdam. Beide series waren dan ook door de H.S.M. ontworpen.

Vóór de indienststelling van de 1100’en hadden verschillende proefritten plaats, w.o. die van loc. 1104 op het baanvak Amsterdam-Apeldoorn (afstand 88 km) op 11 oktober 1920.

Zoals bekend komen op het baanvak Amersfoort-Apeldoorn ongeveer 9 km lange hellingen voor ter weerszijden van Assel (de Asselseberg). Het hoogteverschil Stroe-Assel bedraagt 27 m, dat van Assel-Apeldoorn 29,5 m. De gemiddelde stijging bedraagt 1 : 320.

Vergeleken met buitenlandse trajecten met stijgingen tot 1 : 40 is dit niet veel. Doch in aanmerking genomen de onafgebroken stijging ter lengte van 9 km kan hier toch wel van een sterke helling worden gesproken, waarbij door het locomotiefpersoneel opmerkelijke prestaties zijn geleverd met de voor vlak land ontworpen locomotief-typen.

Als eis voor de proefrit met loc. 1104 was gesteld: heen als losse machine, snelheid 45 km/u; terug met trein bestaande uit 3-assige bagagewagen en 7 Haarlemmermeerrijtuigen (treingewicht 125 ton), snelheid 60 km/u. De dienstregeling was als volgt: Amsterdam C.S. V 7.10, Apeldoorn A. 10.51, Apeldoorn V. 12.54, Amsterdam C.S. A. 15.42.

De locomotief reed afwisselend schoorsteen-voor en schoorsteen-achter. Tijdens beide stationnementen van ongeveer een half uur te Amersfoort werd de locomotief gedraaid.

HSM SERIE 1100 TENDERLOC

Fig. 8b SERIE 1100 TENDERLOC

Modelbouwtekening tenderlocomotief H.S.M. serie 1100

Fig. 8a - Modelbouwtekening tenderlocomotief H.S.M. serie 1100 (zie HB juni blz. 704)

 

 

Aan de voor deze rit gestelde eisen werd ten volle voldaan, ook wat betrof het water- en kolenverbruik. Het gemakkelijk berijden van de helling Apeldoorn-Assel met een trein welke voor een lokaaldienst zwaar kon worden genoemd en met een voor die dienst hoge snelheid van 60 km/u, bewees wel dat dit locomotieftype in alle opzichten zou voldoen voor het verkeer op de Haarlemmermeerlijnen. Inderdaad is zulks het geval geweest en deze handige locomotieven waren bij het locomotiefpersoneel zeer in trek.

(Wordt vervolgd)